بهداشت حرفه ای ساوه

 چکیده :‏ حوادث شغلی که قدمتی برابر باشروع کار در کره زمین دارد همواره برای نسل بشر مشکل آفرین ‏بوده است باشروع انقلاب صنعتی و ایجاد تحولات شگرف در زمینه صنعت و فرایندهای صنعتی الگوی ‏حوادث شعلی نیز به شدت دچار دستخوش گردید بطوریکه امروزه حوادث به یکی از مهمترین ‏ریسک فاکتورهای بهداشتی و اقتصادی منجمله در کشور ما تبدیل شده است .‏ مطالعات گسترده دهه های اخیر اثبات کرده است که عامل اصلی حوادث انسان و اعمال ناایمن اوست ‏در مواردی که بکار گیری اصول کنترلی که قادر به حذف ریسک اینگونه اعمال امکانپذیر نباشد ‏استفاده از علایم هشداردهنده به عنوان مکمل و سد دفاعی ثانویه امری پذیرفته بشمار می رود در مطالعه اعمال ناایمن کارگران یک واحد تولیدی می توان از تکنیک نمونه برداری از رفتارهای ایمنی ‏اندازه گیری شده و در مرحله بعد پس از طراحی و نصب علایم هشداردهنده بادر نظر گرفتن ‏استاندارد های انستیتو استاندارد ملی امریکا (‏‎(ANSI‏ در زمینه قالب ،محتوا و نحوه ارایه علایم ‏هشداردهنده تاثیر علایم یادشده بر روی کاهش رفتارهای ناایمن را ارزیابی نمود نتایج پژوهش بر نقش معنی دار علایم هشداردهنده در کاهش رفتارهای ناایمن تاکید می کند لازم به ‏یادآوری است که ارزیابی تغییرات اثر بخشی اینگونه علایم با گذشت زمان نیازمند مطالعات بیشتر ‏است ‏ مقدمه :‏ با گسترش روزافزون استفاده از فن آوری های نوین و پیچیده در صنایع امروزی از جمله کشور ما ‏هر چند منافع فراوانی نصیب جامعه بشری گشته است ولی همزمان مشکلات عدیده ای را نیز بوجود ‏آورده است که از میان آنها حوادث از اهمیت خاصی برخوردار است هر چندکه هنوز آمارهای دقیق ‏وقابل اطمینانی از حوادث مختلف در کشور ما در دسترس نیست ولی همان آمارهای مختصری که ‏منتشر می شوند نشان از اهمیت و جایگاه حوادث دارد برای مثال گزارشات سازمان نظام پزشکی ‏قانونی کشور دومین عامل مرگ و میر در سال 1380 به حوادث اختصاص داشته است .‏ با توجه به اینگونه مطالعات گسترده سده های اخیر به خوبی اثبات کرده است عامل اصلی در بروز ‏حوادث عامل انسانی می باشد و همچنین نظر به تحمیل هزینه های کلان بر اقتصاد کشور از ابعاد ‏اقتصادی و انسانی و اجتماعی کشور ضرورت کنترل حوادث واضح و آشکار است .‏ برای کنترل حوادث منجمله حوادث شغلی هر چند که بکار گیری روشهای کنترلی که اتکای کمتری به ‏کارگران داشته و به عبارت بهتر امکان بالفعل در آمدن را بدون نیاز به عملکرد کارگران حذف و یا به ‏حداقل برساند ارجعیت دارند ولی در مواردی که امکان بکارگیری اینگونه تدابیر به هر دلیل عملی ‏نبوده و یا در کنار بکارگیری آنها بعنوان مکمل وسد دفایی ثانویه و در راستای ارتقاء سطح ایمنی ‏محیط های کار ،استفاده از علایم هشداردهنده امری معمول و پسندیده محسوب می شود برای مثال ‏LEHTOوSALVENDYعلایم و برچسب های هشداردهنده را یکی از روشهای کنترل خطرات می ‏دانند ‏FRANTSوRHOADESبر نقش علایم هشداردهنده در افزایش اعمال ایمن اشاره کرده و ‏در یک مطالعه موردی نشان می دهند که اینگونه تدابیر باعث افزایش اعمال ایمن از 13 درصد به 73 ‏درصد می شود .‏ در مطالعات دیگر در ‏JACOPSو همکاران و همچنین ‏LERNERوCOLLINSعوامل موثردر ‏افزایش موفقیت علایم هشداردهنده را بتفضیل بیان می کنند در یک مطالعه دیگر ‏OTSUBOاثربخشی علایم هشداردهنده را در تشویق کارگران در استفاده از وسایل حفاظت فردی ‏را مورد بررسی قرارداده است هدف اصلی از بکار گیری از علایم هشداردهنده آگاه ساختن کارگران ‏از وجود خطرات می باشد به امید آنکه انها از انجام رفتارهای ناایمن اجتناب کنند.‏ با توجه به اینکه با در نظر داشتن متغیرهای زیادی امکان وجود دارد که نتایج مطالعات مشابه خارجی ‏بطور کامل قابل تعمیم به کشور ما نباشد می توان پژوهشی در این زمینه انجام داد. ‏ در این پژوهش سعی شود که با توجه به نرخ بالای حوادث شغلی در یک واحد صنعتی نقش علایم ‏هشداردهنده در کاهش اعمال ناایمن در نتیجه حوادث شغلی در آن واحد بررسی و راهکارهای ‏کاربردی ارایه گردد .‏ روش کار :‏ در این مطالعه ابتدا از طریق فرمهای اختصاصی خصوصیات دموگرافیکی کارگران آن واحد ثبت می ‏شود سپس لیست اعمال ناایمنی که ممکن است در صورت بروز به حوادث شغلی بیانجامد از طریق ‏مصاحبه با متخصصان ،مطالعه قوانین و مقررات مرتبط و نتایج مطالعات قبلی درباره حوادث شغلی و ‏همچنین با در نظر داشتن لیست اعمال ناایمن منتشره ‏ANSIتهیه می شود .‏ در مرحله بعد مطالعه اصلی شروع و رفتارهای افراد شاغل در آن واحد مورد مشاهده قرار می گیرد ‏قبل از انجام مشاهدات به هر کدام از کارگران یک کد ویژه اختصاص داده می شود با انجام قرعه ‏کشی به تعداد مشاهدات لازم ،هم رفتار کارگر مورد مشاهده قرار خواهد گرفت وهم زمان مشاهده ‏در طول شیفت کاری بطور کامل تصادفی انتخاب خواهد شد مدت هر مشاهده 3 ثانیه طول خواهد ‏کشید لازم به ذکر است که چون ممکن است اعمال فرد ممکن است در هر لحظه متفاوت باشد زمان ‏مشاهده بایستی تا حد امکان کوتاهتر تعیین شود و 3 ثانیه توصیه شده بر اساس تجربیات حاصله از ‏مطالعه پایلوت به منظور فراهم اوردن فرصت تصمیم گیری برای مشاهده گران اتخاذ شده است ‏وملاک عمل هر فرد در هر لحظه می باشد بدیهی است که مطالعه یک سو بوده و کارگران از قبل ‏اطلاعی از ارزیابی خود نداشتند. ‏ در مطالعه دوم پس از تحلیل داده های جمع آوری شده فراوانی هر کدام ازرفتارهای ناایمن و سهم ‏هر کدام در کل اعمال ناایمن بدست می آید وسپس روابط احتمالی انها با بعضی از خصوصیات ‏دموگرافیک افرادمطالعه می شود در مرحله دوم متناسب با نوع و سهم اعمال ناایمن شناسایی شده ‏علایم هشداردهنده از نو و با در نظر گرفتن اصول علمی و همچنین استانداردهای ‏ANSIدر زمینه ‏قالب ،محتوا و نحوه ارایه انها نصب و پس از یک هفته نمونه برداری دیگر و دوباره نتایج آن همانند ‏مرحله اول ارزیابی می شود در پایان نیز با مقایسه در صدانها تعیین شده وبعد از مداخله میزان تاثیر ‏علایم هشداردهنده بر حسب کاهش در صد کل اعمال نا ایمن تعیین می گردد .‏ در پایان مطالعه با جمع بندی یافته های موجود پیشنهادات کاربردی در زمینه علایم هشداردهنده ‏،محتوا،شکل ،رنگ و اندازه آنها ارایه می شود.‏ مثال:‏ در مطالعه ای که در کارخانه سایکو همدان صورت گرفته است با توجه به اینکه در این کارخانه کلیه ‏کارگران مرد بودند که میانگین سنی آنها 9/40 سال با انحراف معیار 4/10 بود 8/81 در صد افراد ‏مورد مطالعه را متاهلین تشکیل میدادند از نظر سطح تحصیلات اکثریت کارگران دارای تحصیلات ‏ابتدایی بودند .‏ میزان سواد تعداد درصد بیسواد ‏5‏ ‏5/6‏ ابتدایی ‏38‏ ‏4/49‏ راهنمایی ‏14‏ ‏2/18‏ متوسطه ‏9‏ ‏7/11‏ دیپلم ‏11‏ ‏3/14‏ جمع کل ‏77‏ ‏100‏ فراوانی افراد مورد بررسی بر حسب تحصیلات وهمچنین میانگین سابقه کاری افراد مورد مطالعه 3/14با انحراف معیار 9/7 بود دامنه سابقه کاری ‏افراد بین 22-1سال متفاوت بوده است ودر بین افراد مورد مشاهده که دارای سابقه کاری 1 سال ‏بودند 7/24 درصد بیشترین جمعیت مورد مطالعه را تشکیل می دادند . ‏ در طی مطالعه جعما 515 مشاهده صورت گرفت که از این تعداد 162 مورد مشاهده ناایمن وبقیه ‏ایمن بود بنابراین می توان گفت که در نمونه مورد مطالعه نسبت اعمال ناایمن 5/31 درصد است ‏ازمیان اعمال ناایمن عمل عدم استفاده از دستکش حفاظتی بیشترین سهم را به خود داشت (3/42 ‏درصد)همچنین عمل ناایمن عدم یا سوء استفاده از عینک حفاظتی و نیز صحبت و شوخی در حین کار ‏به ترتیب با 42 درصد و8/6 در صد اعمال ناایمن در رده های بعدی قرار گرفته بودند .‏ در مرحله دوم با توجه به مطالب ذکر شده مشخص شد که اکثریت قریب به اتفاق اعمال ناایمن در ‏کارخانه مورد مطالعه را عدم یا سوء استفاده از وسایل حفاظت فردی تشکیل می دادند که در همین ‏راستا اقدام به طراحی علایم هشداردهنده و با در نظر گرفتن استاندارد انستیتو ملی امریکا شد نمونه ‏برداری نشان داد که میزان اعمال ناایمن تا حد زیادی کاهش یافته بطوریکه نسبت عدم یا سوء ‏استفاده از وسایل حفاظت فردی به میزان 8/38 درصد کاهش یافت رابطه میزان کاهش رفتارهای ‏ناایمن با سطح سواد و سابقه کاری معنی دار بود بطوریکه کاهش رفتارهای ناایمن در میان افراد ‏دارای با تحصیلات بیشتر و همچنین کارگران با تجربه کاری کمتر بیشتر بود .‏ نتیجه :‏ ‏ ازمیان اعمال ناایمن ،عمل ناایمن عدم استفاده از وسایل حفاظت فردی بیشترین سهم را به خود ‏اختصاص داده است (3/84درصد)در آمار ارایه شده در کشور نیز عدم استفاده از وسایل حفاظت ‏فردی همواره جزء یکی از علل اصلی حوادث می باشد برای مثال در آمار 9 ساله ایران استفاده از ‏لباس خطرناک که خود تنها بخشی از عدم استفاده از وسایل حفاظت فردی محسوب می شود همواره ‏جزء6 علت عمده حوادث شغلی بوده است .‏ از علل قابل ذکر برای عمل ناایمن عدم استفاده از وسایل حفاظت فردی و یا استفاده نادرست از آنها ‏می توان به مواردی نظیر توجیه نبودن کارگران در محیط های کار ،آشنا نبودن با وسایل حفاظت ‏فردی مورد استفاده ،عدم مشارکت افراد در انتخاب وسایل حفاظت فردی و نبود نظارت کافی از ‏سوی مدیریت در استفاده صحیح از وسایل یاد شده اشاره کرد .‏ با بررسی رابطه متغیرهای مختلف با میزان اعمال ناایمن مشاهده شد که بین میزان اعمال ناایمن و ‏سطح تحصیلات رابطه معنی داری وجود دارد شواهد متعددی مبنی بر باالابودن حوادث و پیامدهای ‏آن در بین افراد بی سواد و کم سواد وجود دارد برای مثال ارزیابی حوادث رانندگی منجر به مرگ ‏در استان نشاندهنده وجود یک رابطه معکوس بین میزان تحصیلات و فراوانی کشته شدگان می باشد ‏ از علل پایین بودن اعمال ناایمن در بین افراد با سواد مورد مطالعه می توان به مواردی نظیر بالابودن ‏سطح آگاهی هایافراد تحصیل کرده در زمینه اعمال ناایمن وپیامدهای احتمالی آنها اشاره کرد.‏ ازمیان اعمال ناایمن از نظر فراوانی صحبت و شوخی کردن کارگران با هم در ردیف سوم قرار دارد ‏که این امر به عملی معمول در هنکام کار تبدیل شده است عمل ناایمن یاد شده می تواند از طریق ‏کاهش قابلیت های ادراکی و تصمیم گیری فرد فاجعه بار باشد یک از مهمترین فاکتورهایی که می ‏تواند تحت تاثیر عمل یاد شده قرار بگیرد زمان واکنش است که با ایجاد حواث پرتی باعث غافلگیری ‏فرد در شرایط اضطراری شده وزمان واکنش را به دو برابر و یا حتی بیشتر افزایش می دهد علاوه بر ‏موارد یاد شده در مدل های سهیم در علت حادثه نیزبر نقش عاملهای مسبب حواس پرتی نظیر ‏صحبت کردن در ایجاد حادثه تاکید شده است .‏ در پایان ذکر این نکته اساسی است که مطالعه حاضر به منظور روند تغییرات اثر بخشی علایم هشدار ‏دهنده در میزان اعمال نایمن ادامه دارد.

‏ تهیه کننده :‏ علی اکبر آقاجانی کارشناس بهداشت حرفه ای مرکز بهداشت شهرستان ساوه منبع : کتاب ارزیابی کمی ایمنی (مهندس محمد فام) ‏