بهداشت حرفه ای ساوه

7-4-4 آمادگي و واكنش در وضعيت اضطراري

استاندارد OHSAS 18001 : الزامات آمادگي و واكنش در وضعيت اضطراري

شركت بايد روشها و طرحهايي جهت شناسايي حوادث و وضعيتهاي اضطراري احتمالي و واكنش در برابر آنها و جلوگيري و كاهش بيماريها و آسيبهاي احتمالي ناشي از آنها برقرار نمايد.

شركت بايد روشها و طرحهاي مذكور را بويژه بعد از وقوع حوادث و وضعيتهاي اضطراري بازنگري نمايد.و در صورت امكان آنها را به صورت دوره اي مورد آزمايش قرار دهد.

مديريت طرحهاي اضطراري :

يكي از مسووليتهاي اصلي شركت طرحريزي اقدامات لازم در وضعيت اضطراري است. طرحريزي براي حوادث غير مترقبه و وضعيتهاي اضطراري نياز اصلي هر سيستم كنترل خسارت و ايمني و بهداشت شغلي است. در زمان وقوع وضعيت اضطراري هيچ فرصتي براي طرحريزي جزئيات نيست.

درسهايي كه از تجربيات تلخ گذشته آموختيم و بارها تكرار شده بر اهميت تهيه و اجراي برنامه اي سازمان يافته كه مشتمل بر كليه جنبه هاي يك طرح اضطراري است تاكيد دارد. تنها اين مهم از طريق يك طرحريزي پيشرفته تحقق مي يابد.

طرح اضطراري فراتر از تهيه و تدارك جعبه هاي كمكهاي اوليه، برانكارد دوش اضطراري و چشم شوي اضطراري مي باشد. بلكه طرح اضطراري برنامه كاري هر مؤسسه مي باشد كه جزييات اقداماتي كه بايد در زمان وقوع وضعيت اضطراري انجام شود را بيان مي كند. اثر بخشي اين طرحها به جامعيت و صحت طرحريزي بستگي دارد.

متخصصان بهداشت حرفه اي و ايمني شغلي با تهيه يك طرح جامع و كامل مي توانند تصميم گيري و اقدامات لازم را در شرايط اضطراري تسريع بخشند.و منجر به نجات زندگي افراد و كاهش خسارت گردند. اين طرحها روشهايي را در اختيار مسوولين قرار مي دهد تا بجاي اينكه زمان زيادي صرف از بين بردن هرج و مرج در شركت نمايند به حل و فصل مشكلات اصلي بپردازند.

بررسي شواهد آماري در ارتباط با آتش سوزيها ، انفجارات و سيل و همچنين بررسي اختلالات اجتماعي كه منجر به فتنه و آشوب مي شوند ، اغتشاشات واخلي و ساير اقدامات تخريبي و خصمانه ، نياز به طرحريزي اضطراري و كنترل حوادث غير مترقبه را تأئيد مي نمايد .

خسارت هاي ناشي از وقوع وضعيت هاي اضطراري به ميليون ها دلار مي رسد . دليل اين امر تلفات و آسيب هاي فردي است كه در پي دارد .

 ) :administration امور اداري(

محلي كه كار انجام مي شود ، بيشترين پتانسيل جهت كنترل را دارا مي باشد ، تعيين هماهنگ كنندگان از بخشها و قسمت هاي مختلف شركت ، به مدير طرح كمك مي كند تا مطوئن شود ، طرح اضطراري توجه كافي به نياز ها منحصر به فرد و خاص دپارتمانهاي شركت دارد .

بسياري از شركت هاي داراي طرح اضطراري براي حريق مي باشند ، اما ساير وضعيت هايي كه نياز به طرح اضطراري دارند ، در شركتهاي مختلف به طور قابل توجهي متفاوت مي باشد . پالايشگاههاي نفت ، توليد كنندگان مواد غذايي و سيستم خط آهن ملي به ترتيب ، انتشار ابر گاز ، آلودگي محصول و نقص خطوط اصلي را به عنوان وضعيت اضطراري در نظر مي گيرند ، بدون در نظر گرفتن نوع صنعت مي توان يك فرآيند براي مديريت طرح اضطراري برقرار نمود . ( شكل 1 )

هماهنگ كنندگان بايد دانش و درك صحيحي از انواع وضعيت هاي  اضطراري كه امكان دارد سازمان با آنها روبرو شود و همچنين بهترين واكنش در برابر آنها ، داشته باشند. 

شناسايي واكنش در وضعيت اضطراري و تجزيه و تحليل نيازها :

گستره رويدادهايي كه منجر به يك وضعيت اضطراري مي شوند نامحدود است . اين امر مستلزم اينست كه ابتدا خطرات را شناسايي و ريسكها و پتانسيل آنها را ارزيابي كنيم. سپس نيازها را شناسايي و مرتب نماييم.

به عبارتي ، جهت طراحي و پياده سازي طرحهاي اضطراري به يك رويكرد سيستماتيك و سازمان يافته بر مبناي ريسك نياز داريم.

خطراتي كه در مواجه با آنها قرار داريم

شكل 2 : چند نمونه وضعيت اضطراري

ارزيابي ريسك به سوالات زير پاسخ مي دهد :

• چه چيزي مي تواند رخ دهد
• احتمال وقوع آن چقدر است
• شدت آن چه ميزان مي تواند باشد
• فركانس وقوع آن چقدر مي تواند باشد
• و از همه مهمتر در مقابله با آن چه بايد كرد

در اين مرحله بايستي ارتباط بين 4 منبع خسارت را بررسي نماييم( شكل 4 )

يك وضعيت اضطراري كه مستقيما يك منبع خسارت را تحت تاثير قرار مي دهد ، غير مستقيم بر روي سه منبع ديگر تاثير گذار مي باشد. بنابراين جهت اقدامات كنترلي ، هر 4 منبع خسارت بايد مد نظر باشد.

خسارتهاي متداول:            

• افراد :

- صدمات و بيماريها

- غرامت

- هزينه هاي قانوني

- خسارت بر توليد كنندگان و صادركنندگان

- اضافه كاري و كار موقت

- هزينه هاي بررسي و تحقيقات

- زمان صرف شده جهت مديريت و امور دفتري

- ناخوشي

- دعوا و مشاجره

- از دست دادن سرقفلي و آسيب افكار عمومي

• تجهيزات :

- آتش سوزي و انفجار

- خسارت به كارخانه و انبار

- خسارت به ابزارآلات و تجهيزات

- زمان بيكاري (down-time  ) برنامه ريزي نشده ماشين آلات

- كاهش بهره وري

• مواد :

- خريداري مجدد

- ريخت و پاش و باقيمانده ها

- استعمال زياد مواد مصرفي

- نشت و پراكندگي مواد

- تاثير مواد مضر

- آلودگي و بازگشت كالا ( recall of goods )

• تجهيزات :

- هزينه هاي پاكسازي

- جريمه ها و هزينه هاي قانوني

- خسارت بلند مدت  و كوتاه مدت

- آلودگي زيست محيطي

ساير مشكلاتي كه احتمالاً با آنها روبرو مي شويم :

• وسعت زياد منطقه اي  كه بررسي رويدادهاي اجتماعي در آن الزامي است ( درون مرزهاي شركت يا حتي خارج از آن )
• دشواري تهيه و تدارك طرحهاي عملي ساده كه بتواند جوابگوي رنج وسيعي از رويداد هاي شناسايي شده در ارزيابي ريسك باشد .
• ريسك ذاتي در اجرا و پياده سازي طرح نظير حوادث حين تخليه .
• در زمينه هاي ارتباط ، هماهنگي و همكاري كه جهت موفقيت طرح الزامي است ، گروههايي با علايق و فرهنگهاي گوناگون مشاركت دارند .
• ريسك هاي ذاتي در اجراي طرح ناشي از استرس بالا يا انجام كارهاي خطرناك .

دامنة كاربرد طرحهاي اضطراري :

طرحهاي اضطراري بايستي تا حد امكان انعطاف پذير جهت اداره كردن وضعيتهاي اضطراري مناسب و قابل انبساط باشد يا تجديد نظر بايستي اعمال و آموزش نياز به اينكار را مشخص نمايد .

يك طرح اضطراري جامع ، حاوي راهنماي مديريتي براي اقدامات است كه بايد در كلية انواع وضعيتهاي  اضطراري  احتمالي در يك عمليات خاص، اتخاذ گردد . ( براي مثال : سيل ، طوفان ، آتش سوزيها ، انفجار ، ريخت و پاش مواد شيميايي ، حوادث ناشي از مواد شيميايي بمب گذاري ، اغتشاشات داخلي ، آشوب (riots  ) خرابكاري نشت پرتوها ، حوادث هسته اي نقص تجهيزات ، نقص هاي ساختاري ، زلزله و فرورفتگي موضعي (Sinkhole ) و غيره )

طرح اضطراري بايستي مكتوب و حداقل شامل :

• روشهاي گزارش دهي وضعيت اضطراري .
• روشهاي اعلان وضعيت اضطراري به كليه كاركنان و تعيين مشاركت و واكنش آنها .
• تعيين منطقه كنترل مركزي ويك محل جايگزين .
• تخليه كاركنان به يك منطقه امن .
• كنترل ويزيتورها  و پيمانكاران .
• يك طرح تفصيلي براي جستجو و نجات .
• دستورالعملهاي تفصيلي براي روشهاي توقف .
• اطلاعات راجع به مواد خطرناك و اقدامات كنترلي در اين زمينه .
• روشهاي اجرايي اعلان رفع خطر و بازگشت ( re-entry and all – clear procedures )

طرح اضطراري بايد حاوي جزئيات باشد ، مطالعه و درك متن آن نسبتاً ساده باشد . هدف آن راهنماي افراد از طريق ارائه اقدامات حياتي در يك وضعيت غير عادي باشد .

وضعيت هاي اضطراري در خارج از محيط كار :

سازمان بايستي در برابر وضعيت هاي اضطراري كه در خارج از مرزهاي تعيين شدة سايت بوقوع مي پيوندد واكنش نشان دهند . ازجمله :

• حوادث و اتفاقات حمل و نقل ( هوايي ، دريايي و زميني )
• انتشار و تخليه مواد خطرناك .
• وضعيت اضطراري كه كاركنان سيار را درگير مي نمايد .

در هنگام تجزيه و تحليل نيازها ، امكان وقوع وضعيت اضطراري در خارج از محيط كار را در نظر بگيريد.

سيستم حفاظتي و نجات :

در رابطه با تعيين سيستمهاي مورد نياز در محل ، بررسيهاي جامع توسط افراد ذيصلاح صورت مي گيرد . براي مثال :

• سيستم هاي اطفاء حريق :
• سيستم هاي حفاظت حريق .
• سيتم هاي كشف و اعلام خطر .
• تجهيزات ومواد موردنياز جهت كنترل ريخت و پاش و اتشار.
• برق و روشنايي اضطراري .
• تجهيزات كمك هاي اوليه .
• تجهيزات نجات .

آموزش :

در صورتيكه اطلاعات به كليه كاركنان منتقل نشود ، طرح اضطراري  فاقد ارزش مي باشد،يك برنامه آموزشي جامع و كامل ، بايستي به مورد اجرا گذاشته شود . در رابطه با طرحهاي اضطراري جديد و همچنين در حين جلسات توجيه سازي مقدماتي ( orientation ) براي كاركنان جديد ، آموزش ابتدايي ضروري است . جهت حفظ آگاهي كاركنان از مسئوليتهاي خود ، تجديد آموزش حائز اهميت است . طرح آموزشي كه عناوين مقتضي را تحت پوشش قرار دهد جهت مديريت مؤثر وضعيت اضطراري ، ضروري است .

موضوعات آموزش آمادگي در وضعيت اضطراري شامل :

• اقدامات فردي ( واكنش در برابر اعلام خطر ، گزارش دهي وضعيت اضطراري ، پوشيدن وسايل حفاظت فردي ، تخليه و غيره ... )
• اقدامات نظارت و سرپرستي ( قبول مسئوليت ، خاموش كردن و مسئوليت و غيره ) .
• تيم هاي واكنش ( كاركنان حريق (Fire brigades ) ، كنترل ريخت و پاش ، حمل و نقل مواد خطرناك و غيره ... ).
• كمك هاي اوليه :
• اقدامات در سطح اجتماع (رفتن به پناهگاه ، تخليه و غيره )
• كاركنان مركز فرماندهي
• جستجو و نجات
• اعتان رفع خطر و بازگشت
• رمزگذاري و برچسب گذاري روشهاي كنترل انر‍زي
• استفاده از تجهيزات اضطراري
• كمكهاي متقابل و پاسخ دهندگان محلي

تمرينهاي عملي و مانورها روشهاي مؤثري جهت تاييد موفقيت آميز بودن آموزش محسوب مي شوند.به طور ايده ال بايستي يك برنامة زمانبندي شدة رسمي جهت تمرين هاي عملي در رابطه با كليه شيفتها و نواحي كار ، وجود داشته باشد . تكراري تمرين بايستي براساس ميزان ريسك در هر ناحيه كاري پر خطر بايستي هر شش ماه يكبار ، تمرين تخليه داشته باشند . علاوه بر اين ، تمرينهاي اضطراري نظير  What if situations بايستي بصورت منظم بحث و بررسي شود . در نواحي كاري كم خطر نظير دفاتر اداري تخليه و تمرينهاي  مذكور اغلب كمتر اما حداقل سالي انجام مي شود .

Lessons Learned system  :

معمولاً از هر exercise آموزشي اضطراري واقعي درسهايي مي آموزيم . استفاده از اطلاعات حاصل از exercise ها و يا وضعيتهاي اضطراري و در صورت لزوم انتقال اطلاعات به افراد زير ضروري مي باشد :

• مديران
• كاركنان
• ساير افراد شركت
• ساير شركت ها ( شركتهاي مجاور يا شركتهاي ريسك مشابه )
• جامعه محلي

تيمهاي اضطراري :

هر سايتي ، بايستي نمره تيمهاي واكنش در وضعيت اضطراري و نيازهاي آنها را در نظر داشته باشد از جمله :

• تجهيزات مورد نياز
• آموزشهاي مورد نياز

تيمهاي اضطراري مي تواند شامل كاركنان داخلي حريق ( Internal fire brigade )، تيمهاي نجات ، تيمهاي كنترل كنندة اغتشاشات ، تيمهاي جستجو و نجات ، تيمهاي ايمني و Fire wardens و غيره مي باشد .

حتي در تأسيسات كوچك ثابت شده كه واكنش مناسب و سريع در برابر حريق و ساير وضعيتهاي اضطراري به قبل از رسيدن خدمات خارجي به ميزان خسارت را تا حدود زيادي كاهش مي دهد .

يك تيم اضطراري ( يا تيم اضطراري ) بايد تأسيس شود تا كمكهاي اوليه بيسيك اضطراري ، كنترل حريق با استفاده از تجهيزات خاموش كنندة حريق و كنترل ريخت و پاش مواد شيميايي را در صورت نياز انجام دهد.

آموزش تيم اضطراري :

آموزش بايستي هم به صورت تئوري و هم عملي برگزار شود ، جهت حفظ دانش و مهارتهاي اعضاي تيم ، برنامة زمانبندي شده براي آموزش بايد تدوين گردد .

در صورتيكه آموزشهاي متعهدي طرحريزي مي شود ، تمرين بي خبر و غافلگيركننده بايستي ندرتاً برگزار شود تا وضعيت اضطراري شبيه سازي شود . در چنين مواقعي نسبت به زمانيكه آموزش پيشاپيش اعلام مي شود پرسنل تمايل دارد به صورت مختلف واكنش نشان دهند .

آموزش تنها شامل افرادي كه بصورت فيزيكي پاسخ مي دهند نمي شود بلكه شامل نظارت كنندگان
( controllers ) ، هماهنگ كنندگان ، افراديكه تماسهاي تلفني را دريافت مي كنند (emergence calls ) و كاركنان پشتيباني نيز مي شود .

مثالهايي از آموزش واكنش در وضعيت اضطراري شامل :

• فنون اصلي ارزيابي خطرات .
• نحوة انتخاب و استفاده از وسايل حفاظت فردي مناسب .
• استفاده از آشكارسازهاي پرتابل مواد شيميايي.
• واژگان تخصصي مواد خطرناك و رفتار مواد شيميايي .
• نحوة اجراي روشهاي اصلي آلودگي زدايي .
• روشهاي واكنش مربوطه و روشهاي توقف واكنش .

كمكهاي اوليه :

پيش از بررسي الزامات شركت ، براساس ريسكها و خطرات شناسايي شده ، نيروي كار و فعاليتهاي مربوطه ، يك تجزيه تحليل  نيازهاي كمكهاي اوليه بايد انجام شود .

ارزيابي بايستي توسط افراد واجد شرايط با آگاهي از محيط كار و فعاليتهاي كاري و درك الزامات كمكهاي اوليه صورت گيرد .

تماسهاي موضعي ، نياز به آموزش كمكهاي اوليه اختصاصي ، تكنيك هاي خاص در مورد نجات يا واكنش در برابر تماسهاي مخصوص را به ما ديكته مي كند . از جمله تماسهاي موضعي مي تواند به تماس با پرتوها يا مواد شيميايي هيپوترمي Hcat strock ، پاتوژنهاي خوني و غيره اشاره نمود .

امدادهاي خارجي سازمان يافته و كمكهاي متقابل :

قراردادهاي خارجي در زمينة كمكهاي متقابل ، قراردادهاي رسمي با ساير مؤسسات يا تسهيلات محلي جهت تأمين نيرو يا تجهيزات در وضعيت اضطراري مي باشد ؛ كمك صنايع و آژانسهاي خارجي در اين رابطه بسيار سودمند
مي باشد و در برخي موارد جهت كنترل يك وضعيت اضطراري ضروري است . انتخاب صحيح ، طرحريزي و حفظ ارتباط با شركتهاي خدماتي و صنايع ديگر بايسني با دقت كافي صورت گيرد .

تمرينهاي عملي ( drills و exercise )ها بهترين روشهاي تأئيد منابع خارجي جهت واكنش صحيح در وضعيت اضطراري مي باشند .

طرحريزي بعد از واقعه :

برگشت سريع به عمليات جهت كاهش تأثيرات مالي شركت بدنبال از دست دادن توانايي در راه اندازي به دليل وضعيت اضطراري ، ضروري مي باشد . اين امر مستلزم طرحريزي كافي براي واكنش در وضعيت اضطراري و پيگيري مي باشد . بسياري از شركت ها در اين كار با شكست مواجه شده و در نتيجه متحمل خسارات فاجعه بار مي شوند .

هر واحد عملياتي مؤسسه بايستي با استفاده از يك رويكرد گروهي ، نواحي اصلي يا بحراني عمليات كه در صورت متضرر شدن در اثر وضعيت اضطراري مي تواند تأثير عمده اي بر روي كسب و كار داشته باشد را شناسايي نمايد. گروه بايد انواع وضعيت هاي اضطراري كه مي تواند خسارت عمده اي وارد آورد و خسارت مربوطه را بررسي نمايد . سپس طرحهايي جهت آوردن عمليات روي خط تا حد ممكن سريع بعد از خسارت ، تدوين شود .

در زير به چند نكتة كليدي در ارتباط با طرحريزي جهت بازگشت به حال طبيعي ، اشاره مي شود :

• ليست افراد  مسئول انجام ارزيابي اوليه بعد از وقوع وضعيت اضطراري مي باشند را تهيه نماييد .
• سيستمي جهت بايگاني و بازيابي داده هاي نگهداري شده در خارج از سايت داشته باشيد .
• ليستي از اسامي ، شماره تلفن و آدرس افراد مسئول از سر گيري فعاليتهاي كاري و ليست كاركنان بيمه . يا كاركنان Corporate جهت مطلع نمودن آنها را تهيه نمائيد .
• ليست منابع خدمات و تداركات نظير  Utilities(آب ، برق ، گاز ) ، سازندگان تجهيزات ضروري و پيمانكاران همراه با نام و شماره تلفن و آدرس آنها را تهيه نمائيد .
• جهت تأمين موادخام يا مواد نيمه پرداخت شدة تأمين مشتريان و اجراي قراردادها ، طرحها و استراتژيهاي مشتركي در زمينة كمكهاي متقابل با شركتهاي ديگر داشته باشيد .

ارتباطات :

در زمان وقوع وضعيت اضطراري ، انتشار اطلاعات صحيح تا حد ممكن سريع جهت حفظ كنترل مؤثر وضعيت اضطراري ضروري است . يك حقيقت تلخ در زندگي اين است كه هيچ چيز به سرعت اخبار بد ، گسترش نمي يابد . هنگاميكه توضيحات غير يكنواخت فراوان باشد و شايعات جاي حقيقت را بگيرد ، كل فرآيند كنترل وضعيت اضطراري به مخاطره مي افتد .

ارتباط در وضعيت اضطراري :

از آنجائيكه در بسياري از وضعيت هاي اضطراري ، متدها ارتباطي برقرارشده دچار اختلال مي شوند بايستي  در طرح اضطراري ، روشهاي جايگزين جهت برقراري ارتباط با مديران كليدي ، تيمهاي اضطراري شركت ، شركت عامل خارجي ، كاركنان ، مأموران كشوري و غيره .. در نظر گرفته شود .

ارتباط با جامعه :

جهت تهيه و كنترل اطلاعات در ارتباط با خطرات زيست محيطي ، ايمني و بهداشت احتمالي و وضعيتهاي اضطراري احتمالي و يا واقعي ، بايد يك سيستم ارتباطي داير نمود .

جهت كنترل خسارت ناشي از انتشار اطلاعات غلط ؛ روشهاي اجرايي بايد:

• يك نقطة كنترل مركزي جهت بازبيني عبارات و فتوگراف ها قبل از انتشار در رسانه ، تعيين نمايد .
• ايمني و قابليت اعتماد و اطمينان اتشار اخبار را ارزشيابي نمايد .
• ركوردهايي كه از لحاظ قانوني ملزم به حفظ آنها مي باشيم و يا ساير ركوردهاي مقتضي را حفظ نمايد .
• يك نفر را به عنوان هماهنگ كنندة ارتباط مشخص نمايد.
• كاركنان واجد شرايط در زمينة انتشار اطلاعات به عموم را مشخص نمايد .