بهداشت حرفه ای ساوه

مقدمه:

تعداد زیادی از كارخانجات بیشتر از 8 ساعت در طول روز، در یك، دو یا سه شیفت كار می كنند. اكثر كارگران در شیفت بعدازظهر برای جبران كارشان در آن زمان كاری، حقوق بیشتری دریافت می كنند. نوبت كاری و اضافه كاری برای استفاده بهینه از منابع موجود در صنعت دایر گردیده است و هدف مدیران برای رسیدن به تولیدات بیشتر در یك صنعت را سرعت می بخشد. كمپانیهای مختلف ماهیت های تجاری مختلفی( از نظر شرایط كاری، تولیدات و تعداد كارگران ) دارند و این دلیل مهمی برای توسعه سیستم های نوبت كاری مختلف می باشد. در این سیستمها مشكلات زیادی مطرح می گردد، مانند عدم هماهنگی بین كار و كارگران و دوره استراحت آنها، مشكلات اجتماعی، زندگی خانوادگی، عوامل مهم دیگری كه سیستم شیفتی را مشكلتر كرده است: مدت زمان كار، دوره استراحت و مرخصی ها می باشد. همچنین وقتی كه فعالیتها بطور مداوم برای 24 ساعت در یك روز و همچنین در همه سال صرفنظر از تعطیلات آخر هفته و جشن ها می باشد، این مساله حادتر می شود.

ILO در سال 1978 كاربرد سه نوع نوبت كاری را توصیه كرده است:

1-      سیستم غیر مداوم

2-      سیستم نیمه مداوم

3-      سیستم مداوم و متوالی

در این سیستم ها شیفتها در دو كلاس عمومی تقسیم می شود كه شامل شیفتهای ثابت یا پایدار و شیفتهای چرخشی یا متناوب می باشد. همچنین دو روش عمومی و با تجربه از چرخش شیفتهای 8 ساعته كه مخصوص كشورهای اروپایی است توصیه می شود كه شامل موارد زیر است:

1-    چرخش continental ( 2-2-3 )

2-    چرخش metropolitan ( 2-2-2 )

تاثیرات نوبت كاری بر كارگران:

تاثیرات مختلفی بر روی كارگران به اثبات رسیده است. از جمله بهم خوردن كمیت و كیفیت خواب بعلت اختلال در سیستم های عصبی و گوارشی، تاثیر بر رفتار كارگران، كه این واكنشها به نوع فشارهای خانوادگی و اجتماعی وابسته است. همچنین تاثیرات نوبت كاری بر ریتم سیركادین و واكنشهای فیزیولوژیكی و سلامتی و انجام كارها و شرایط خانوادگی و اجتماعی كارگران به اثبات رسیده است. ریتم سیركادین یا روزانه، فعالیتهای متعدد درونی مشترك و وابسته به هم در یك فرد می باشد كه برای تطبیق فرد با تغییرات زمانی در طول 24 ساعت از یك روز انجام می شود و پایه های فیزیولوژیكی و روانشناسی را برای سیكل های منظم روزانه خواب و بیداری آماده می سازد و شامل میزان دمای بدن، فشار خون، ضربان قلب، میزان متابولیسم، واكنشهای شیمیایی و ترشح هورمونها می باشد. این ریتمها یك همبستگی با تغییر در فاكتورهای محیطی مانند روشنایی روز و یا تاریكی شب و افزایش گرما از خود نشان
می دهد.نوبت كاری ریتم سیركادین یا ساعت بیولوژیكی بدن انسان را بهم می زند. این اختلال موجب ناراحتی معده و كمبود خواب و بی نظمی های عصبی و گوارشی می شود. سابقه بیماری های خاص بین كارگران شیفتی و غیر شیفتی ممكن است متفاوت نباشد اما مدت زمان بیماری در كارگران شیفتی ممكن است بیشتر باشد. مشخص شده است كه كارگران شیفتی در مقایسه با كارگران غیر شیفتی دوره های خواب و چرت طولانی تری دارند كه این افزایش زمان خواب، جبرانی برای كمبود خواب در طول نوبت كاری
می باشد.

تاثیرات فیزیولوژیكی نوبت كاری:

اوقات سخت و نا آرام ممكن است موجب پریشانی خیال، خستگی، آزردگی در كارگران و در نتیجه باعث افزایش نرخ حوادث شود.

تاثیرات نوبت كاری بر فاكتورهای خانوادگی و اجتماعی:

اختلال در انجام سرگرمی ها، فعالیتهای گروهی و شركت در جامعه از تاثیرات نوبت كاری است و معمولا لازمه چنین فعالیتهایی مشاركت منظم می باشد كه با برنامه های همیشگی نوبت كاری بهم می خورند. یك كارگر شیفت كه نمی تواند در چنین فعالیتهایی بطور منظم حضور داشته باشد به راحتی این حس را در خود ایجاد می كند كه از گروه اجتماعی دور افتاده است.

تاثیرات نوبت كاری بر عملكرد كارگر:

تحقیقی كه در اروپا و امریكا بعمل آمده است نشان می دهد كه نوبت كاری می تواند به روشهای مختلف عملكرد كارگر را تحت تاثیر قرار دهد. با این وجود، این تاثیرات، تاثیرات ثانویه محسوب می شوند. عملكرد در سیستم نوبت كار از مجموعه عوامل زیر تاثیر می پذیرد:

1-      نوع كار: لازمه كارهای ذهنی دشوار صبر و هوشیاری است. كارگران شیفتی كمبودی را در هر دو ایجاد می كنند.

2-      نوع سیستم شیفتی: اختلال در ریتم شبانه روزی  می تواند آسیبی به فعالیتهای ذهنی و فیزیكی كارگر بوجود آورد.

3-      نوع كارگر: برای مثال كارگران پیرتر توانایی كمتری در تثبیت ریتم شبانه روزی خود دارند.

4-      كارگران در شیفت روز كارآمدتر از شیفت شب هستند.

5-      كارگران در شیفت روز اشتباهات كمتر كرده و حوادث كمتری می آفرینند.

6-      هوشیاری كارگران در طی شیفت شب كاهش می یابد.

دستورالعمل های كار نوبتی:

دستورالعمل هایی كه كم و بیش در جهت كمك به كارگران شیفتی برای كنار آمدن با مشكلات شیفتی توصیه شده است:

ý     قبل از پایان شیفت صبح، در طی شیفت شب غذای گرم میل كنند.

ý     آنها باید وقتی را به خواب اختصاص دهند. این زمان باید منظم و از قبل پیش بینی شده و عاری از تعهدات باشد. این زمان مورد نظر برای كارگران شیفت شب باید تا جایی كه امكان دارد بعد از شیفت كاری باشد.

ý     كارگران شیفت كار باید 7 ساعت مداوم در رختخواب باشند.( حتی اگر در كل این زمان خواب به چشمانشان نیاید )

معمولا لازم است كارگران شیفت شب بیشتر از كارگران شیفت روز بخوابند و این به دو دلیل است:

1-      زمان طولانی تری لازم است كه كارگران شیفت شب به خواب روند.

2-      كارگران شیفت شب معمولا خواب سبك تری دارند.

نشانه هایی كه ذكر می شود بیانگر كمبود تطبیق با سیستم نوبت كاری و لزوم توجه خاص به این امر
می باشد:

1-      كاهش وزن

2-      ناراحتی های عصبی

3-      اختلالات گوارشی

4-      اختلالات تنفسی

5-      خستگی بعلت نور كم محیط كار

كارگران شیفت كار باید برخی از نرمش ها را حداقل دو بار در هفته انجام دهند.از سیگار كشیدن خودداری كنند و یا حداقل میزان آن را كم كنند.

همچنین باید از استفاده قرص های خواب آور خودداری كنند، استفاده بیش از حد این قرص ها توسط برخی از كارگران گزارش شده است.كارگران شیفت كار نباید از الكل بعنوان آرام بخش استفاده كنند.الكل سبب اختلالات بیشتر در خواب می شود.

طول مدت شیفت كاری نباید بیشتر از 8 ساعت باشد. هر شیفت روز باید بدنبال حداقل 24 ساعت وقت آزاد باشد و هر شیفت شب با حداقل بعداز 3 روز بیكاری متوالی باششد. امكانات فعالیتهای بدنی از جمله ورزش باید فراهم شود.مخصوصا برای كارگران شیفت شب موسیقی ملایم و ریتمیك مفید خواهد بود.

1-occupational ergonomics principles and application

2- مقمدی پور، مرتضی- روانشناسی كار