بهداشت حرفه ای ساوه

مقدمه :

سوسپانسیونهای متشکل از ذرات بسیار ریز گردوغبار  ‌، دود و بخارات که بصورت اسماگ و مه گاه و بیگاه دیده می شود امروزه به خوبی شناخته شده اند . این عوامل طبیعی و یا مصنوعی مسئله ای را به نامه مسئله آلودگی محیط به وجود آورده است که از نظر جنبه های بهداشتی و اقتصادی قابل ملاحظه می باشد و مخصوصا در کشورهای صنعتی با بهداشت ساکنین مناطق و اطراف کارخانجات و سایر مردم ارتباط مستقیم دارد.

تعاریف :

کلمه آئروسول Aerosol  به کلیه عناصر خارجی و فازهای پراکنده ای که در هوا وجود داشته باشند اطلاق می گردد و این کلمه شامل گردوغبار ، مه ، دود و بخارات و غیر خواهد بود. گردوغبار در اثر تجزیه یافتن مواد جامد به ذرات و اندازه های کوچک است به طوری که بعضی از این ذرات می توانند برای مدت کوتاه یا طولانی در فضا منتشر شده و در حالت تعلیق باقی بمانند . تولید گردوغبار بعلت افعال و اعمال مکانیکی از قبیل خورد کردن ،‌ شکستن ،‌ ترکانیدن ،‌ مته کردن ، سائیدن و غیره انجام می گیرد و ذراتی که تولید میگردد ممکن است از ذرات قابل رویت با چشم ، تا ذرات میکروسکوپی و اولترامیکروسکوپی
متفاوت باشند.

ترکیب گردوغبار در واقع ترکیب همان جسم اصلی است که از آن تولید گردیده و ممکن است گردوغبار دارای منشا معدنی باشد یا مانند گردوغبار حاصل از شکستن و تجزیه یافتن سنگها و صخره های معدنی و ممکن است منشا آلی داشته باشد مانند گردوغبار حاصل از گندم و آرد و پشم و غیره و یا دارای منشا شیمیایی مانند گردوغباری که از ترکیبات مواد شیمیایی آلی و معدنی در صنعت تولید می گردد مثل کروماتها – بیکروماتها – انیدرید ارسینو – حشره کشها و غیره باشد .

خواص عمومی گردوغبار

ذرات گردوغبار و سایر آئروسلها پس از تولید شدن در هوا فضا و محلی را اشغال می کنند. این ذرات ممکن است ضمن استنشاق در بدن وارد شده و بسه به نوع و مقدار خود عوارض را ایجاد نمایند.

بطور کلی موقعی که جسم جامد و یا مایع به ذرات کوچک تقسیم شد و در هوا پراکنده گردید دو نوع تغییر اصلی در آن ظاهر می شود.

الف ) سطح خارجی آن بمقدار زیادی وسیع می گردد.

ب ) مکان و محلی که جسم پراکنده اشغال می کند به مراتب وسیع تر از حجمی است که جسم اولیه داشته باشد .

گردوغبار و اثرات زیان آور آن

گردوغبار به علت ایجاد بیماریهای خاص در بهداشت حرفه ای اهمیت مخصوصی دارد و مسئله بیماریهای حاصله از گردوغبار مسئله ایست که از قدیم گریبانگیر انسان بوده است و حتی در مومیائی های مصری در 3000 سال قبل از میلاد آثاری از پنوموکونیوز دیده شده است .

مسئله ای که ذکر آن اهمیت دارد آن است که برخلاف آنچه شایع است صرفا گردوغبار ایجاد بیماری نمی نماید و باید شرایطی موجود باشد که مهمترین آنها کوچک و بزرگی ذرات ، تعداد ذرات ، نوع و ترکیب ذرات ، حساسیت و مقاومت فردی و طول مدت تماس می باشند.

بطور کلی موقعی که جسم جامد و یا مایع به ذرات کوچک تقسیم شد و در هوا پراکنده گردید دو نوع تغییر اصلی در آن ظاهر می شود.

پنوموکونیوزیس Pneumoconiosis

اولین بار (( زنکر )) در سال 1866 بیماریهای ریوی حاصل از گردوغبار را ((پنومونوکونیوزیس)) که به معنای (( ریه حاوی کردوغبار )) است نامید و سپس ILO یا سازمان بین المللی کار در سال 1932 آنرا مختصر نموده و پنوموکونیوزیس نامگذاری نمود. این بیماری به نام ((آسم کارگران معدن)) خوانده می شود. بدین ترتیب پنوموکونیوز به کلیه بیماریهای ریوی که در اثر استنشاق گردوغبار و جایگزینی در حفره های لنفاوی ریه های به وجود آید اطلاق می گردد و برحسب آنکه گردوغبار سمی باعث ایجاد بیماری گردد ، در هر مورد اسامی مخصوصی بکار برده می شود . باید در نظر داشت که نباید این توهم پیش آید که پنوموکونیوز همیشه همراه با فیبروز ریه است و در اثر آن عمل ریه ها مختل می گردد. بدین لحاظ بایستی قبول کرد که همه افراد بشر به نوع و درجه ای از پنوموکونیوز مبتلا هستند . ساکنین روستاها به عوارض حاصل از استنشاق گردوغبار صحرا و غلات و همچنین ساکنین شهرها در اثر استنشاق هوای آلوده به دود و غیره بنوعی عارضه ریوی که در آن ها ریه ها رنگین می شود و بنام (( پیگمانتاسیون زغالی )) یا ((‌ریه رنگ زغالی )) معروف است دچارند.

با توجه به مطالب بالا ،‌ برحسب آنکه گردوغبار باعث بیماریهای واقعی حرفه ای گردد یا نه می توان آنرا بر مبنای گردوغبار بی اثر و یا گردوغبار سمی تقسیم بندی نمود.

1)‌ گردوغبارهای بی اثر :

اینگونه گردوغبار ها همچنانکه گفته شده اثرات فیبروزی روی نسوج ندارند . بقایای حاصل از این گردوغبار در نسوج لنفاتیک ریوی توسط اشعه ایکس قابل رویت هستند . این پدیده دارای اثرات آماده کنندگی برای سل و یا سایر عفونت ها را ندارد و عمل ریه ها را مختل نمی کند.

نمونه هایی از گردوغبارهای بی اثر عبارتند از :

کربن – کربناتهای کلسیم و منیزیوم – سیمان – گچ – سمباده – گردوغبار آهن –

2) گردوغبارهای سمی :

اینگونه گردوغبارها را با نام گردوغبار (( بار آورنده ))‌ یا (( بارور شونده ))‌ نیز می نامند و معمولا همگی ایجاد پنوموکونیوزهای فیبروتیک می نمایند . بسته به نوع گردوغبار آثار و علائم بیماری پس از مدتی در افراد ظاهر می گردد و در اثر طول مدت تماس ، شخص به عوارض ریوی دجار شده و ظرفیت تنفسی بتدریج کم می گردد و علائم خاص کلینیکی تظاهر می نماید . این بیماریها معمولا کشنده نبوده و ماهها و سالها و تا آخر عمر گریبانگیر فرد مبتلا می باشد و منجر به از کار افتادگی و علیل شدن شخص خواهد شد . باید دانست که از گردوغبار تعدادی از بخارات و دود های فلزی از طریق استنشاقی ایجاد بیماری ریوی و با مسمومیت خواهند نمود و مخصوصا بعلت کوچک بودن بعد ذرات آنها که معمولا از یک میکرون نیز کمتر است می توانند مستقیما" از طریق حفره های ریوی بداخل خون سرازیر شده و در تمام قسمتهای بدن نفوذ نمایند .

مهمترین گردوغبارهای سمی عبارتند از :

سیلیس – پنبه کوهی یا ازبست – سیلیکاتها – زغال سنگ – کاربور تنگستن – سرب – کادمیون – منگانز – کروم و کروماتها – آرسنیک – سایر ترکیبات فلزی – حشره کشها- گردوغبار رادیواکتیو – گردوغبارهای آلی – گردوغبار پنبه – گردوغبار نیشکر – گردوغبار یونجه – گردوغبار غلات

***********************

در پایان بیماریهای ناشی از آلودگی با گردوغبارها در معادن و به تفکیک نوع آلاینده بیان شده است :

بيماري‌هاي ناشي از آلودگي در معادن

عواملي كه منجر به مرگ، صدمات جدي و يا معلول شدن معدنچيان شده اند، مي توانند ريشه در مسائل بهداشتي هم داشته باشند از جمله اين عوامل مي توان به گرد و غبار، گازهاي معدن و سرو صدا و غيره اشاره كرد كه تأثير آهسته و كند آنها در ابتداي كار قابل تشخيص نيست و قرباني به تدريج خود را با سيستم شنوايي و تنفسي معيوب يا بينايي وفق مي دهد ، بنابراين مادامي كه اين صدمات پيشرفت نكرده و يا ديد و سيستم شنوايي وي توسط پزشك معاينه نشده است ، خود بيمار متوجه نخواهد شد . در تمام موارد ، صدمات وارده قابل جبران نيست و در مورد خسارات ناشي از گرد و غبار حتي اگر محل كار بيمار از محيط پرگرد وغبار تغيير كند ممكن است وضعيت بدتر هم بشود بطور مثال مي توان سرطان ريه ، مزوتليوما ، سرطان مثانه ، بيماري لوسمي ، سرطان خون ، تالكوز ، برونشيت مزمن،  اختلالات دستگاه عصبي ، نارسايي كليه ،‌ صدمه ديدن عملكرد دستگاه توليد مثل در مردان و غيره را نام برد كه مصداق كارگراني مي باشد كه با تالك ،‌آزبست يا پنبه نسوز ، سرب ، ‌گرد ذرات زغال سنگ و در معرض گرد و غبار و غيره قرار دارند . بيماري هاي ذكر شده كه به عبارتي مي توان آنها را بيماري هاي شغلي نام نهاد معمولا"كمتر از واقع تشخيص داده  مي شوند و گاهي اوقات اغلب آنها از نظر باليني و آزمايشگاهي با ساير بيماري هاي مزمن كه علت هاي غيرشغلي دارند ، قابل تفكيك نيستند . مثلا" سرطان ريه اي كه در اثر آزبستوز (پنبه نسوز) ايجاد مي شوند از نظر باليني و از نظر آسيب شناسي كاملا" شبيه سرطان   ريه اي است كه در اثر سيگار ايجاد شده است ودر برخي موارد نادر رابطه علي بين تماس شغلي و بيماري ايجاد شده را مي توان از روي علائم باليني تشخيص داد . بالاخره تشخيص كمتر از واقع بيماري هاي شغلي ، ‌منعكس كننده لزوم برگزاري بيشتر دوره هاي آموزشي بهداشتي در زمينه طب شغلي است .

بنابراين يكي از مسائلي كه پزشكان با آن روبه رو هستند  تشخيص صحيح بيماري هاي ناشي از آلودگي هاي معادن در معدنچيان مي باشد كه اين تشخيص نه تنها به درمان و در صورت نياز ، جبران خسارت بيماران مربوطه كمك مي كند بلكه هشداري است به مقامات بهداشتي براي پيشگيري از بروز بيماري هاي مشابه در بيماراني كه در تماس با همان ماده قرار دارند. جدول ذيل اشاره به نام وعامل بيماري ها و نوع معدن و كارگاه معدني دارد كه به صورت مختصر ارائه شده است :

منابع اطلاعاتی مقاله   : 1- اینترنت        2-  سم شناسی صنعتی جلد اول     

تنظیم کننده :

                 زهرا قربانی

         مسئول بهداشت حرفه ای